Het beloofde leven – Femmetje de Wind

Volgens Lily

Op vakantie ging dit jaar ook mee Het beloofde leven van Femmetje de Wind. Het boek heeft als ondertitel Liefde onder voorwaarden. Het verhaal gaat over Sophie, een Amsterdamse meid, die tijdens haar werk Max tegenkomt. Max komt uit een orthodox Joodse familie. Ook de vader van Sophie – die ze jaren niet heeft gezien – is Joods. De moeder van Sophie heeft echter geen goed woord over voor fanatieke religies.

Mijn moeder schraapte haar keel. ‘Sophie denkt misschien dat ik tegen religie ben, maar dat is niet zo.’ Ze sprak alsof Max de rechter was die een oordeel moest vellen. ‘Ik wil dat graag rechtzetten. Ik ben alleen tegen fanatisme.’

Om met Max te kunnen trouwen moet Sophie Joods worden. Alleen een Joodse vader hebben is niet genoeg. Dus ze vertrekt naar een school in Jeruzalem om les te krijgen en Joods te worden. Daar begint het bij mij al te kriebelen. Uit het verhaal wordt me niet duidelijk hoe lang (of hoe kort) ze met Max samen is om dit te gaan doen voor hem en zijn familie. Ogenschijnlijk zonder enige tegenwerping laat ze alles achter zich om in Jeruzalem ‘klaargestoomd’ te worden om Max’ vrouw te kunnen worden.

Ik zet de vieze borden op een leeg stuk aanrecht zodat ik Efraiem, die de keuken is is gekropen, kan optillen.
‘Idioot!’ sist Ruth, die de borden meteen optilt en omhooghoudt alsof ze een drenkeling redt uit ijskoud water. ‘Dit zijn melkborden! Dat aanrecht is fleisich!’

En dan blijkt ze ook nog eens heel fanatiek te zijn. Zo erg dat ze, voor een opleiding waar normaal twee jaar voor staat binnen 8 maanden al klaar is om officieel Joods te worden. Beet Dien-dag breekt aan.

Ik, Sophie de Leeuw, word vandaag officieel Joods. Het extra stukje ziel dat iedere Jood bij geboorte krijgt, de nesjama, zit straks ook in mij. Niemand kan me hierna nog wat maken. (…) Maar waarom ben ik dan niet uitzinnig van vreugde? Wat mankeert mij?

Het boek krijgt (gelukkig) aan het eind een wending, want liefde onder voorwaarden is natuurlijk geen echte liefde. Ik denk dat dit boek aanspreekt als je zelf Joods bent (of wilt worden).

Fragment

We gaan nu beginnen met de les. Ik ben een vrouw van de klok, maar na de les wil ik dat je even blijft zitten.’ Ze liet mijn hand los en wees me een tafeltje vooraan naast Mila. Mila keek trots, alsof zij persoonlijk verantwoordelijk was voor het rekruteren van mij als proseliet.
Zelda sloeg een boek open en prevelde iets onverstaanbaars. Daarna vertelde ze ons over een stuk uit de
Torah, Metsorah. Hierin stond beschreven op welke manier en op welke tijden de vrouw onrein is en hoe wij ervoor moeten zorgen dat we anderen in die periode niet besmetten. Ik dacht aan het ei van vanmorgen. Ik vroeg me ineens af waarom bloed onrein was, maar ik durfde het niet te vragen.
Ik maakte aantekeningen in mijn gloednieuwe schrift dat ik in de Beethovenstraat had gekocht en dat rook naar de kantoorboekhandel. Mila kauwde op het achtereinde van haar potlood, haar wangen waren rood. Ze knipoogde naar me. Ze was blij dat ik er was. Ze had geen idee hoe blij ik was met haar.
‘Ook de stoel waarop een vrouw heeft gezeten die ongesteld is, is vierentwintig uur onrein.’ Zelda keek de klas rond. Een wat onpraktische regel, leek me, want dat zou betekenen dat mannen en vrouwen nooit op elkaars stoelen mochten zitten. Hier op de jeshiwe was alles gescheiden, maar hoe zat dat met een restaurant? En hoe ging dat thuis? Zou zij nooit op de stoel van haar man zitten? Ik keek om me heen. Was ik de enige die vragen had? Zou iedereen zich inhouden? Ik keek achterom? Een van de Filipijnse meisjes zat onderuitgezakt, haar armen gekruist, haar ogen gesloten.

Femmetje de Wind
Titel: Het beloofde leven
Schrijver: Femmetje de Wind
Uitgever: The House of Books
isbn: 9789044352108

Viktor – Judith Fanto

Volgens Lily

In het boek Viktor van Judith Fanto lopen twee verhaallijnen kunstig door elkaar: die van de jeugd van Viktor in Wenen tot aan het begin van de Tweede Wereldoorlog en die van Geertje in Nijmegen in de jaren ’90. Geertje heeft Joodse ouders, familie van Viktor, maar die doen er alles aan om niet Joods te zijn. Geertje is lid van de stam der niet-joodse Joden, zoals ze het zelf zegt.

‘Vreselijk! Ik kan alleen nog tegen walsen. De vierkwartsmaat is besmet sinds duizenden soldaten daarop hebben gemarcheerd.’
‘Maar daar kan de vierkwartsmaat toch niks aan doen?’ zei ik. ‘De propaganda van Goebbel is toch niet de schuld van het alfabet?’

Geertje wil dit ophelderen. Waarom reageert iedereen in de familie zo ontwijkend als het over Viktor gaat? En waarom wil niemand er gewoon voor uitkomen dat ze Joods zijn?

Had ik er een erekwestie van gemaakt het leed in onze familie mede te gaan dragen? Vereenzelvigde ik me zo met mijn familieleden, dat ik me onterecht medeslachtoffer voelde van de Holocaust? Kaapte, of erger nog: koesterde ik de Joodse kwetsuur?

Viktor is een prachtig boek, ik kan niet anders zeggen. Het is het debuut van Judith Fanto, die haar boek baseerde op de lotgevallen van de Weens-Joodse familie van Fanto. Viktor heeft dan ook echt bestaan. Tijdens de ontrafeling van het familieverhaal stuit Fanto op een onwaarschijnlijk familiegeheim. Viktor blijkt heel anders te zijn dan de familie haar wil doen geloven.

‘Ik hou gewoon meer van letters dan van geluid!’ riep ik eens wanhopig ter verdediging van mijn voorkeur voor literatuur boven muziek.

Muziek speelt een belangrijke rol in het boek. De openingszin is dan ook treffend: ‘Mijn grootmoeder werd geboren op de dag dat Gustav Mahler stierf. Amper zeven jaar na de dood van Dvorák. En in de lente waarin Stravinsky’s Petroesjka zijn première beleefde.’

Viktor is zeker een aanrader!

Fragment

‘Met ingang van dit schooljaar zit ik in een andere klas,’ zei Otto.
‘Mooi zo jongen, ik ben trots op je,’ zei Viktor en hij legde een hand op zijn schouder.
Op deze prachtige eerste septemberdag liep hij met zijn neefje in de richting van de woning van mijnheer Dríví, van wie Otto hoboles had.
‘Nou, dat bedoel ik eigenlijk niet,’ zei Otto. ‘Vanaf nu hebben we op onze school Jodenklassen.’
Viktor stond stil en keek Otto aan.
‘Wát zeg je?’
‘Het is echt waar. Ik mag niet meer bij Oskar en Liesl en Henri en alle anderen in de klas, maar zit nu met andere Joodse kinderen in een apart lokaal.’
‘Welke geesteszieke heeft dat bedacht?’
‘De directeur heeft alle ouders een brief geschreven. Er stond in dat de christelijke kinderen zich zonder Joodse kinderen in de klas beter zullen kunnen ontwikkelen.’
Abrupt draaide Viktor zich om en begon weer richting de school te lopen, op de voet gevolgd door Wiener.
‘Viktor, wat doe je, ik moet naar muziekles!’ protesteerde Otto.
‘De muziek zal moeten wachten, eerst even iets oplossen.’

Judith Fanto wint de Hebban Debuutprijs 2020

Titel: Viktor
Schrijver: Judith Fanto
Uitgever: ambo|anthos
isbn: 9789026350764

Het raadsel Spinoza – Irvin D. Yalom

spinoza_07e

Volgens Lily

Enige tijd geleden las ik Nietzsches tranen van Irvin D. Yalom, een roman gebaseerd op het leven van Friedrich Nietzsche. Een mooie historische, filosofische roman (zie recensie elders). Via Lily’s Literaire Leeslounge 2 las ik onlangs Het raadsel Spinoza van Yalom (of in het Engels The Spinoza Problem). En wederom werd ik gegrepen door een prachtig historisch verhaal waar de schrijver de levens van Baruch Spinoza, jood en filosoof en Alfred Rosenberg, de belangrijkste ideoloog op het gebied van het antisemitisme van de nazi’s, met elkaar verweeft tot een mooi verhaal.

Baruch Spinoza werd op z’n drieëntwintigste door de joodse gemeenschap in Amsterdam verstoten en hij bracht de rest van zijn leven in eenzaamheid zonder familie door.  Hij verhuisde naar Rijnsburg. Daar voorzag hij in zijn onderhoud door het slijpen van glazen. Verder schreef hij veel. Alfred Rosenberg nam tijdens de Tweede Wereldoorlog de bibliotheek van Spinoza in beslag. Rosenberg was gebiologeerd door Spinoza, hoe kon het dat deze jood zo invloedrijk was? De boeken werden na de oorlog teruggevonden in een Duitse zoutmijn.

Fragment

Een paar weken eerder was Alfred een citaat van Albert Einstein tegengekomen: ‘Het geheim achter creativiteit is weten hoe je je bronnen moet verhullen.’ Aanvankelijk had hij verontwaardigd gesnoven: ‘Dat is nou weer typisch die oneerlijkheid, die hypocrisie van joden’, en had hij het hele idee van de hand gewezen. Maar dagenlang bleef de uitspraak van Einstein hem om onnavolgbare redenen te binnen schieten. Was dat misschien de sleutel tot het raadsel Spinoza? Misschien waren die ‘oorspronkelijke’ ideeën van Spinoza helemaal niet zo oorspronkelijk. Misschien zat de oorsprong van zijn gedachten wel verborgen in de honderdnegenenvijftig boeken van zijn bibliotheek.

img_6165 Het Spinozahuis in Rijnsburg.

img_6152 De bibliotheek van Spinoza.

De originele bibliotheek van Spinoza werd samen met zijn bed, kleding, schoenen en pennen na zijn dood geveild om de begrafeniskosten mee te kunnen dekken. De boeken werden verkocht en raakten verspreid. Gelukkig had de notaris voorafgaand aan de veiling een complete lijst opgesteld van de boeken, en ruim twee eeuwen later heeft een joodse filantroop een groot deel van deze titels, dezelfde edities uit dezelfde jaren en dezelfde plaatsen van publicatie opnieuw verzameld. Op slechts enkele titels na is dit gelukt. Deze boeken staan nu in Rijnsburg.

Vanaf dag één is een gastenboek bijgehouden in het huis van Spinoza in Rijnsburg, dat al vele jaren een museum is. En in dat gastenboek tref ik de naam van Einstein aan, een grote bewonderaar van Spinoza.

img_6161 Gastenboek met o.a. Einsteins handtekening.

De laatste jaren van zijn leven woonde Spinoza in Den Haag aan de Paviljoensgracht. Hij stierf daar in 1677, waarschijnlijk aan de gevolgen van het inademen van fijne deeltjes tijdens het lenzen slijpen. Hij werd slecht vierenveertig jaar.

img_6172 Laatste woonplaats van Spinoza in Den Haag.

Het portret van Spinoza stond vanaf 1973 op ons briefje van duizend gulden, tot in 2002 de euro werd ingevoerd.

Nog steeds is het werk van Spinoza niet makkelijk te begrijpen. Vooral een van zijn belangrijkste werken Ethica staat vol met moeilijke stellingen:

  • Al wat is, is in zichzelf of in iets anders.
  • Datgene wat niet door bemiddeling van iets anders kan worden begrepen, moet uit zichzelf begrijpbaar zijn.

Verder was Spinoza’s idee dat God in alle dingen om ons heen zit, revolutionair voor de tijd waarin hij leefde.

Dit boek is voor wie geïnteresseerd is historie en filosofie een absolute aanrader.

Titel: Het raadsel Spinoza
Schrijver: Irvin D. Yalom
Uitgever: Balans
isbn: 9789460038945