Gaan, ging, gegaan – Jenny Erpenbeck

gaan_ging_gegaan_adb

Volgens Lily

In de media word je overstelpt door verhalen over vluchtelingen. En iedereen heeft er een mening over. Maar echt weten wat er speelt met de mensen die bij honderden, soms duizenden tegelijk uit Afrika op gammele bootjes naar Europa komen doen we vaak niet. Jenny Erpenbeck probeert in haar boek Gaan, ging, gegaan de vluchtelingen een gezicht te geven. En dat gaat haar goed af. Hoofdpersoon Richard komt uit het voormalig DDR-gedeelte van Berlijn, is net met pensioen, zijn vrouw is dood en zijn minnares is er vandoor. Hij heeft tijd over en zoekt op een gegeven moment de vluchtelingen op die zich verzameld hebben op een plein in Berlijn. Hij raakt met ze in gesprek, en leert dat iedere vluchteling een eigen, vaak schrijnend verhaal heeft. Maar hij (en dus ook de lezer) leert ook hoe Europa omgaat met deze vluchtelingen. Daarnaast heeft ieder land zijn eigen werkwijze. En dat we daar niet al te trots op hoeven te zijn moge duidelijk zijn.

Het gegeven zoals hierboven omschreven is uitermate interessant. Maar de manier waarop Erpenbeck dit opschrijft vind ik niet overal prettig. Veel zaken worden terloops genoemd maar niet uitgewerkt. Geprobeerd wordt een brug te slaan tussen de huidige situatie en die van Berlijn ten tijde van de Muur. Buitengewoon irritant wordt de zin: “Bij de kruidenier, die tegenwoordig ‘supermarkt’ heet.” Een zin die regelmatig terugkomt.

Al met al toch wel een aanrader.

Fragment

Als je een vreemdeling bent, heb je geen keus meer, zei Tristan. Had hij soms ongelijk? Nee, denkt Richard, maar wensen suggereren dat zo iemand nog in het soort wereld leeft waar gewenst mag worden. Wensen als heimwee. Geen wonder, denkt hij, dat de half verhongerende krijgsgevangenen van alle mogelijke nationaliteiten in alle mogelijke kampen uit alle mogelijke oorlogen zich in leven hielden door over recepten te praten. In werkelijkheid willen de vluchtelingen van de Senaat geen vierpersoonskamer, geen douche met een cabine die op slot kan, geen korte weg tussen asielzoekerscentrum en bushalte. In werkelijkheid willen ze werk zoeken en hun leven zelf regelen, zoals iedereen die gezond en bij zijn verstand is. Maar degene die in dit gebied wonen – het heet pas ongeveer honderdvijftig jaar Duitsland – verdedigen hun territorium met paragrafen, met het wonderwapen tijd hakken ze op de nieuwkomers in, ze steken hun met dagen en weken de ogen uit, walsen met maanden over hen heen, en als ze dan nog altijd niet stil zijn, geven ze hun misschien drie pannen van verschillende grootte, een set beddengoed en een overbruggingsverblijfstitel, die bij ons in Duitsland de wonderlijke naam Fiktionsbescheinigung draagt. Een fictieve verblijfstitel, hoe verzin je het?

Je zou het ook een stammenstrijd kunnen noemen.

jenny_erpenbeck_cc8

Jenny Erpenbeck

Titel: Gaan, ging, gegaan
Schrijver: Jenny Erpenbeck
Uitgever: Van Gennep
isbn: 9789461644053

 

Het raadsel Spinoza – Irvin D. Yalom

spinoza_07e

Volgens Lily

Enige tijd geleden las ik Nietzsches tranen van Irvin D. Yalom, een roman gebaseerd op het leven van Friedrich Nietzsche. Een mooie historische, filosofische roman (zie recensie elders). Via Lily’s Literaire Leeslounge 2 las ik onlangs Het raadsel Spinoza van Yalom (of in het Engels The Spinoza Problem). En wederom werd ik gegrepen door een prachtig historisch verhaal waar de schrijver de levens van Baruch Spinoza, jood en filosoof en Alfred Rosenberg, de belangrijkste ideoloog op het gebied van het antisemitisme van de nazi’s, met elkaar verweeft tot een mooi verhaal.

Baruch Spinoza werd op z’n drieëntwintigste door de joodse gemeenschap in Amsterdam verstoten en hij bracht de rest van zijn leven in eenzaamheid zonder familie door.  Hij verhuisde naar Rijnsburg. Daar voorzag hij in zijn onderhoud door het slijpen van glazen. Verder schreef hij veel. Alfred Rosenberg nam tijdens de Tweede Wereldoorlog de bibliotheek van Spinoza in beslag. Rosenberg was gebiologeerd door Spinoza, hoe kon het dat deze jood zo invloedrijk was? De boeken werden na de oorlog teruggevonden in een Duitse zoutmijn.

Fragment

Een paar weken eerder was Alfred een citaat van Albert Einstein tegengekomen: ‘Het geheim achter creativiteit is weten hoe je je bronnen moet verhullen.’ Aanvankelijk had hij verontwaardigd gesnoven: ‘Dat is nou weer typisch die oneerlijkheid, die hypocrisie van joden’, en had hij het hele idee van de hand gewezen. Maar dagenlang bleef de uitspraak van Einstein hem om onnavolgbare redenen te binnen schieten. Was dat misschien de sleutel tot het raadsel Spinoza? Misschien waren die ‘oorspronkelijke’ ideeën van Spinoza helemaal niet zo oorspronkelijk. Misschien zat de oorsprong van zijn gedachten wel verborgen in de honderdnegenenvijftig boeken van zijn bibliotheek.

img_6165 Het Spinozahuis in Rijnsburg.

img_6152 De bibliotheek van Spinoza.

De originele bibliotheek van Spinoza werd samen met zijn bed, kleding, schoenen en pennen na zijn dood geveild om de begrafeniskosten mee te kunnen dekken. De boeken werden verkocht en raakten verspreid. Gelukkig had de notaris voorafgaand aan de veiling een complete lijst opgesteld van de boeken, en ruim twee eeuwen later heeft een joodse filantroop een groot deel van deze titels, dezelfde edities uit dezelfde jaren en dezelfde plaatsen van publicatie opnieuw verzameld. Op slechts enkele titels na is dit gelukt. Deze boeken staan nu in Rijnsburg.

Vanaf dag één is een gastenboek bijgehouden in het huis van Spinoza in Rijnsburg, dat al vele jaren een museum is. En in dat gastenboek tref ik de naam van Einstein aan, een grote bewonderaar van Spinoza.

img_6161 Gastenboek met o.a. Einsteins handtekening.

De laatste jaren van zijn leven woonde Spinoza in Den Haag aan de Paviljoensgracht. Hij stierf daar in 1677, waarschijnlijk aan de gevolgen van het inademen van fijne deeltjes tijdens het lenzen slijpen. Hij werd slecht vierenveertig jaar.

img_6172 Laatste woonplaats van Spinoza in Den Haag.

Het portret van Spinoza stond vanaf 1973 op ons briefje van duizend gulden, tot in 2002 de euro werd ingevoerd.

Nog steeds is het werk van Spinoza niet makkelijk te begrijpen. Vooral een van zijn belangrijkste werken Ethica staat vol met moeilijke stellingen:

  • Al wat is, is in zichzelf of in iets anders.
  • Datgene wat niet door bemiddeling van iets anders kan worden begrepen, moet uit zichzelf begrijpbaar zijn.

Verder was Spinoza’s idee dat God in alle dingen om ons heen zit, revolutionair voor de tijd waarin hij leefde.

Dit boek is voor wie geïnteresseerd is historie en filosofie een absolute aanrader.

Titel: Het raadsel Spinoza
Schrijver: Irvin D. Yalom
Uitgever: Balans
isbn: 9789460038945